W Ministerstwo Klimatu i Środowiska bez zmian, lecz polska przyroda nie może czekać z powodu, politycznych sporów. Środowisko naturalne cechuje duża bezwładność, działania podjęte dziś zaowocują dopiero po latach .

Żubr (Bison bonasus) to symbol sukcesu restytucji w Polsce, ale także przykład, jak dynamiczny wzrost populacji rodzi nowe wyzwania ekologiczne i społeczne. Ostatni dziki osobnik padł w Puszczy Białowieskiej w 1919 r., a na Kaukazie w 1927 r. Dzięki międzynarodowej współpracy i Księdze Rodowodowej gatunek odrodził się z puli 54 ocalałych w ogrodach zoologicznych i prywatnych zwierzyńcach udało się odtworzyć dzisiejsza populację gatunku liczącą ponad 13 tysięcy osobników. Wśród tych 54 osobników 39 było czystej krwi nizinne, pochodzące z odławianych w Puszczy Białowieskiej. Zadaniem Księgi było dbanie, aby w restytucji żubra nie uczestniczyły mieszańce z bizonem. To fundament restytucji. Wszystko to dzięki wielkiej determinacji Naukowców, Leśników i Myśłiwych.

Wymarcie: presja przegęszczenia i degradacja siedlisk
Na przełomie XVIII/XIX w. w Białowieży szacowano ok. 800 żubrów – chroniono je edyktami, dokarmiano zimą, ograniczano wyręby. W połowie XIX w. populacja żubra w Białowieży wzrosła do ponad 1500. Chroniono je, dokarmiano i dbano o łąki. W ten sposób doprowadzono do przegęszczenia oraz do ograniczenia bazy pokarmowej, co było przyczyną wielu chorób. Wpłynęło to na zmniejszenie populacji, która trwała jeszcze kilkadziesiąt lat. Na Kaukazie przyczyną spadku populacji było kłusownictwo podczas rewolucji, spowodowane głodem.

Restytucja: rola MTOŻ i Księgi Rodowodowej
W 1923 r. w Paryżu Jan Sztolcman zaapelował o międzynarodową współpracę w celu ratowania żubra. Po kilku miesiącach w Berlinie, bez udziału Polaków, powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra (MTOŻ). Do 1952 r. wywieziono 26 żubrów, głównie do ZSRR. Do obecnych czasów wyjechało z Polski 592 żubrów do 31 krajów. Pierwsze wypuszczenia: 1952 r. w Puszczy Białowieskiej. W 1991 r. jest już 3645 osobników w Europie a w Polsce 616.

Zarządzanie w l. 70.–90.: stabilizacja populacji
W latach 70 – tych stado w Bieszczadach było regulowane łowiecko, natomiast z Puszczy Białowieskiej żubry były odławiane i przewożone do Puszczy Boreckiej, gdzie prowadzono odstrzały komercyjne. Przewozy skończyły się w latach 80 – tych. Wtedy eliminację przeprowadzano w Białowieży i robił to Białowieski Park Narodowy, ale nie komercyjnie. W Puszczy Białowieskiej ustabilizowano populację żubra na poziomie 250 osobników poprzez eliminacje (przesiedlenia, odstrzał). Jak pisał Zdzisław Pucek (Zakład Badań Ssaków PAN): „Postępy i zagrożenia restytucji żubra” – stabilizacja dzięki kontroli.
Należy dodać, że każdy zabity żubr był wszechstronnie zbadany. Następował powolny wzrost populacji w konsekwencji czego dr Z. Krasiński podniósł limit osobników w populacji do 400 – 450 i tak jest do teraz uznawane. Same żubry pokazały, że ten limit jest dobrze określony dla Puszczy Białowieskiej.
Stan wiedzy wg prof. Wandy Olech (2010 r.)

Żubr to gatunek stadny: stada mieszane to krowy z cielętami do kilkunastu sztuk, samce samotne lub w małych grupach. Preferuje mozaikę lasów, polan, łąk – zimą bory. W 2008 r.: 4032 żubry w Europie (2640 na wolności), w Polsce 1107. Zagrożenia: choroby (pryszczyca wybiła stada w l. 50.), przegęszczenie, stres. Optymalne zagęszczenie: 5 żubrów/1000 ha (Perzanowski i in. 2005).
„Ekologia to nauka o zależnościach decydujących o liczebności populacji” – Wanda Olech i Agnieszka Suchecka. „Zarządzanie wymaga elastyczności poprzez kontrolę zagęszczenia”. Strategia 2007 r. (MŚ) podkreślała monitoring, relokacje, niskie zagęszczenia dla akceptacji społecznej.

Ułomność systemu: ostrzeżenia ekspertów
Prof. Wanda Olech od lat ostrzegała: pilna kontynuacja zaniechanego w 2016 r. aktywnego zarządzania populacją żubra, by go skutecznie chronić. Duże stada (przegęszczenie) to zwiększony stres dodatkowo wspomagany przepłaszaniem, wypadki drogowe, parazytozy (nicienie) choroby (np. gruźlica)). Kajetan Perzanowski: antropopresja podnosi wydatki energetyczne, pogarsza kondycję.
Nierozwiązane kwestie (Perzanowski): docelowa liczebność, pojemność siedlisk, eliminacje, odszkodowania, finansowanie. „Konieczne uregulowania oparte na argumentach i kompromisie” – bo bez akceptacji porażka. Koszty: rekompensaty, dokarmianie, weterynaria, monitoring – wymaga budżetu centralnego + opłaty za eliminację nadwyżki i komercyjna sprzedaż (mięso, skóry).
Obecny stan: dynamiczny wzrost
Inwentaryzacja LP (31.03.2025): 3060 żubrów (2855 wolności, 205 hodowle).
Puszcza Białowieska 870
Bieszczady 764
Puszcza Knyszyńska 562
Zachodnia Polska 465
Puszcza Borecka 138
Inne 56
Ciekawostką jest to, że w samej Puszczy Białowieskiej w okresie zimowym przebywa jedynie ¼ populacji żubra natomiast latem ok. 1/3.
W 2024 roku opublikowano pracę w European Bison Conservation Newsletter pt. „ Jak duża powinna być populacja żubrów w Puszczy Białowieskiej w przyszłości?” autorstwa Wanda Olech, Daniel Klich, Wiesław Klimiuk, Maria Sobczuk, Kajetan Perzanowski. Autorzy przeanalizowali dane z zimowej inwentaryzacji populacji żubrów. Badano zarówno strukturę jak i rozmieszczenie w obrębie NATURA 2000 i poza nim. Oceniano trendy na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Należy zaznaczyć, że cała Puszcza Białowieska jest obszarem NATURA 2000 i jest to kompleks zwartego lasu głównie liściastego. Natomiast poza obszarem NATURA 2000 są to głownie tereny rolnicze.
W wyniku tej analizy ustalono, że populacja żubra stale rośnie a w ostatnich latach odnotowano większy wzrost. Zimą na terenie obszaru NATURA 2000 w latach 2011 – 2023 przebywało średnio 314 żubrów. Wskazuje to, że jest to przybliżona pojemność tego obszaru o tej porze roku. Dochodzą do wniosku, że bardziej niż „maksimum” liczy się utrzymanie stabilnego minimum zimą w obszarze NATURA 2000. Dalszy wzrost populacji może stanowić problem poprzez wychodzenie poza granice obszaru i wchodzenie w konflikt z człowiekiem a efektem będzie brak akceptacji społecznej.

Wnioski: czas na aktywne zarządzanie
Bierna ochrona niewystarczająca w przekształconym krajobrazie. Potrzebna regulacja liczebności, monitoring genetyczny (Księga), sanitarne eliminacje – jak radziła prof. Wanda Olech. Stabilne minimum zimą w NATURA 2000, relokacje, kompensaty, jasne procedury, finansowanie, akceptacja społeczna. Dyskutujmy: jak mądrze chronić żubra?

🌿Darzbór 🌿
Autor: Marek Włodarczyk
Konsultacja merytoryczna: prof. Wanda Olech
Źródła: LP 2025, W. Olech 2010/2024, K. Perzanowski, Z. Pucek 1994, BPN Księga Rodowodowa